Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının bir qrup əməkdaşı Ermənistanda Gəncəsər monastırı ətrafında yaranan qalmaqala dair birgə bəyanat yayıb və abidənin Qafqaz Albaniyasına məxsus olduğunu bir daha vurğulayıb.
AMEA-nın nüfuzlu alimləri son günlər Ermənistanda Qarabağdakı Qafqaz Albaniyası abidələri, xüsusən Gəncəsər monastırı ilə bağlı qaldırılan hay-küyə münasibət bildiriblər. Onların fikrincə, bu proses elmi əsaslardan uzaq, süni şəkildə yaradılmış bir kampaniyadır.
Son günlərdə Ermənistanda Azərbaycanın Qarabağ ərazisində olan Qafqaz Albaniyası abidələri, xüsusilə də Gəncəsər monastırı ətrafında süni şəkildə yaradılan məqsədyönlü hay-küy tarixi elmi reallıqlarla heç bir əlaqəsi olmayan ucuz və mənasız sensasiya yaratmaq cəhdindən ibarətdir.
Alimlər bildirir ki, Gəncəsər monastır kompleksi erməni tarixinə heç bir aidiyyəti olmayan, məhz Qafqaz Albaniyasına və onun yerli sakinləri olan albanlara məxsus tarixi abidədir. Bu iddia çoxsaylı tarixi-arxeoloji faktlarla dəstəklənir.
Monastır Qafqaz Albaniyası dövlətinin əsas vilayətlərindən birinin ərazisində tikilib. Ərəb xilafətinin süqutundan sonra bu torpaqlarda Alban çarlığının hakimiyyəti qismən bərpa olunub, XII-XIII əsrlərdə isə burada Alban-Xaçın knyazlığı güclənib.
Bu knyazlığın hökmdarı 1215-1261-ci illər arasında yaşamış Həsən Cəlal olub. O və həyat yoldaşı əsli etibarilə Mehranilər sülaləsinə - məşhur Alban nəslinə mənsub idi. Dövrün mənbələrində Həsən Cəlal “knyazlar knyazı”, “Xaçın ölkəsinin knyazı” və “Albaniyanın çarı” kimi titullarla xatırlanıb. Onun hakimiyyəti dövrü bölgədə iqtisadi və mədəni yüksəlişlə - Alban renessansı ilə səciyyələnir, Gəncəsər monastırı da məhz bu dövrün abidəsi kimi ucaldılıb.
Alimlərin qeyd etdiyinə görə, monastırda albanlara xas olan bərabərtərəfli xaç işarəsi istifadə olunub - bu işarə vaxtilə albanların rəsmi möhürü kimi tanınıb. Tikintidə isə bölgəyə xas yerli materiallardan istifadə edilib.
Qarabağdakı digər abidələrdə olduğu kimi, Gəncəsər monastırının daş kitabələrindəki epiqrafik yazılar da alban mətnlərindən ibarətdir. 1919-cu ildə Petroqradda bu yazılar haqqında nəşr olunmuş kitab da abidənin alban mənşəyini təsdiqləyib, halbuki elə həmin dövrdə ermənilər əsl yazıları qəsdən məhv ediblər. Monastırın divarlarındakı freskalar da alban irsinə mənsubluğun əlavə sübutu kimi göstərilir.
Bəyanatda bildirilir ki, sovet dövründən başlayaraq, sonra isə işğal illərində Gəncəsər monastırının erməniləşdirilməsi üçün ardıcıl addımlar atılıb. Alban epiqrafik yazıları ya məhv edilib, ya da sökülüb Ermənistana aparılaraq təhrif olunmuş erməni mətnləri ilə əvəzlənib.
Monastır üzərindəki bərabərtərəfli alban xaçı fərqli formalı qriqorian xaçına çevrilib. Alban katolikoslarına aid məzarlara da müdaxilə edilərək onların ilkin görünüşü dəyişdirilib. İşğal illərində “bərpa” pərdəsi altında Ermənistandan gətirilmiş tikinti materialları isə abidənin orijinal görkəminə ziyan vurub.
Bəyanat müəllifləri Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatların işğaldan azad edilmiş ərazilərə səfəri zamanı erməni təhriflərini müşahidə etmələrinin Ermənistanda narazılıq doğurmasını “əsl həqiqətin ört-basdır edilməsi” adlandırıblar.
Hesab edirik ki, Gəncəsər monastırı ətrafında Ermənistan tərəfindən qaldırılan qalmaqalın heç bir elmi-tarixi əsası yoxdur və hazırda Azərbaycan dövlətinin meydana qoyduğu sülh gündəliyinə zərbə vurmaq məqsədi daşıyır.
Alimlərə görə, bu vəziyyət Ermənistanın uzun illərdir davam etdirdiyi, Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərlərinə sahiblənmə siyasətinin təzahürüdür və “böyük Ermənistan” xülyasından əl çəkməyən dairələrin reallığa doğru atılan addımları pozmaq cəhdini əks etdirir. Bəyanatın müəllifləri Ermənistanı süni təbliğat əvəzinə elmi həqiqətlərə obyektiv yanaşmağa çağırıblar.
