Türkiyənin Çorum vilayətindəki Hattuşa Arxeoloji Sahəsində aparılan qazıntılar zamanı yaşı təxminən 3200 il olan mixi yazılı gil lövhənin bir hissəsi aşkar edilib. Araşdırmalar bu parçanın Het kralı III Hattusili ilə Misir fironu II Ramzes arasında bağlanan Kadeş Sülh Müqaviləsinin Akkad dilindəki nüsxəsinə aid olduğunu göstərib.
Türkiyənin Çorum şəhərindəki Hattuşa Arxeoloji Sahəsində arxeoloqlar qədim mixi yazı ilə örtülmüş gil lövhənin fraqmentini tapıblar. Ekspertlərin apardığı təhlillər nəticəsində məlum olub ki, bu parça bəşəriyyət tarixinin ilk yazılı sülh sənədlərindən sayılan Kadeş Müqaviləsinin bir nüsxəsinə mənsubdur.
Türkiyənin mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoy bu tapıntını 21 sentyabr tarixində qeyd olunan Dünya Sülh Günündə ictimaiyyətə açıqlayıb. Lövhə Hattuşanın qədim kral iqamətgahı hesab edilən Böyükkale bölgəsində, E adlanan struktura yaxın ərazidə aparılan qazıntı işləri zamanı üzə çıxarılıb.
Mütəxəssislər lövhə üzərindəki yazıları təxminən bir il ərzində diqqətlə araşdırıblar. Bu müddət ərzində aparılan müqayisəli təhlil sənədin Kadeş Sülh Müqaviləsi ilə bağlı olduğunu təsdiqləyib.
Oxunabilən sətirlər müqavilənin 12-ci maddəsindən 20-ci maddəsinə qədər olan hissəsi ilə üst-üstə düşür. Bu bölmələrdə Misir ilə Het torpaqları arasında bir tərəfdən digərinə qaçan insanların geri qaytarılması, habelə evlərin dağıdılmasının qarşısının alınması ilə bağlı qaydalar əks olunub.
Fraqment tam olmadığından sənədin bütövlükdə oxunması hələlik mümkün deyil. Tapıntının akademik səviyyədə tam transkripsiyası və tərcüməsi də bu günədək dərc edilməyib.
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, sənəddəki müddəaları bugünkü mənada "qaçqın hüququ" və ya "sığınacaq qanunu" kimi başa düşmək yanlış olardı. Onların fikrincə, bu qaydalar əslində iki hökmdar arasındakı qarşılıqlı diplomatik öhdəlikləri ifadə edib.
Kadeş Sülh Müqaviləsinin kökündə Misir və Het dövlətləri arasında Şərqi Aralıq dənizi bölgəsinə, o cümlədən müasir Suriya torpaqlarına nəzarət uğrunda gedən uzun mübarizə dayanır. Eramızdan əvvəl təxminən 1274-cü ildə II Ramzesin başçılıq etdiyi Misir qoşunları ilə Het hökmdarı II Muvatallinin ordusu Kadeş yaxınlığında toqquşub, lakin heç bir tərəf qəti üstünlük əldə edə bilməyib.
Bu döyüşdən təxminən 15 il sonra II Ramzes ilə II Muvatallinin varisi III Hattusili arasında rəsmi sülh razılaşması imzalanıb. Eramızdan əvvəl təxminən 1259-cu ilə aid edilən bu sənəd iki böyük imperiya arasında sülh münasibətlərini, qarşılıqlı köməyi və qaçmış şəxslərin geri qaytarılmasını tənzimləyib.
Tarixi məlumatlara görə, müqavilənin orijinal mətni gümüş lövhələr üzərinə həkk edilib, ancaq bu lövhələr bizim dövrümüzə qədər qorunub saxlanılmayıb. Buna baxmayaraq, sənədin məzmunu həm Misir, həm də Het mənbələri vasitəsilə günümüzə çatıb – Misir tərəfi mətni məbəd divarlarına heroqliflərlə yazdırıb, Hetlər isə Akkad dilində gil lövhələr üzərində saxlayıblar.
Kadeş Müqaviləsinə aid ilk gil lövhə parçaları 1906-1912-ci illər arasında Hattuşada aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanıb. Bu gün müqavilənin müxtəlif hissələri İstanbul, Ankara, Berlin və Sankt-Peterburq şəhərlərindəki muzeylərdə mühafizə olunur.
Sənədin nüsxələrindən biri isə Nyu-Yorkda yerləşən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Qərargahında nümayiş etdirilir.
